|
PODSTAWY NURKOWANIA TECHNICZNEGO CZYLI NITROX DLA POCZĄTKUJĄCYCH | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Ponieważ upłynął już zbyt długi okres czasu, od kiedy w połowie lat 90-tych z nieżyjącym już Michałem PORADĄ wprowadzaliśmy do powszechnego użytku w Polsce NITROX, a jednocześnie coraz „młodsze” pokolenie nurków jest zainteresowane tą problematyką, postanowiłem w serii artykułów przypomnieć Państwu podstawy nurkowania technicznego. W pierwszym z nich skupimy się na NITROX-ie, czyli mieszaninie oddechowej dzięki użyciu, której będziemy mogli zacząć nurkować „ inaczej „ niż pozwalają na to standardy nurkowania rekreacyjnego z użyciem powietrza. NITROX otwiera nam „drzwi„ do tzw. nurkowań technicznych obojętnie czy będziemy chcieli nurkować głęboko z użyciem innych mieszanin oddechowych czy też z użyciem rebreatherów. Dlatego tak ważne jest solidne poznanie jego podstaw, na które serdecznie państwa zapraszam. NITROX - CZYM TAK NAPRAWDĘ JEST? Aby odpowiedzieć na powyższe pytanie przypomnijmy sobie, czym tak naprawdę jest powietrze, którego nadal najczęściej używamy jako podstawowego czynnika oddechowego do nurkowań rekreacyjnych. Tak, więc powietrze to mieszanina następujących gazów 20.95 % tlenu, 78,08 % azotu, 0,03 % dwutlenku węgla oraz innych gazów śladowych takich jak argon, hel, itd. Zawiera również 0,94 % pary wodnej. Jednak do uproszczenia obliczeń przyjmuje się i zaokrągla zawartość tlenu w powietrzu do 21%, a azotu do 79%. Natomiast NITROX jest niczym innym jak taką samą mieszaniną gazów jak powietrze ( tlen i azot) tylko, że o innym składzie procentowym. Oznacza to, że każda mieszanina o większej zawartości tlenu niż 21 % i mniejszej niż 79 % azotu jest NITROX-em Nazwa NITROX pochodzi od bezpośredniego zestawienia anglojęzycznych nazw gazów wchodzących w skład tej mieszaniny, czyli azotu NITROGEN oraz tlenu OXYGEN Następnie zawsze! wymienia się procentową zawartość tlenu w mieszaninie, co jak się później okaże jest najbardziej istotną rzeczą przy rozpatrywaniu zagadnień dotyczących NITROXU. Są to jednak określenia „ potoczne”, ponieważ do oznaczeń „ technicznych” np. na butlach przyjmuje się określenie EANx – ENRICHED AIR NITROX x, czyli powietrze wzbogacone tlenem gdzie x zawsze! oznacza procentową zawartość tlenu w mieszaninie. Dla przykładu NITROX 33 lub EAN 33 oznacza, że mamy do czynienia z mieszaniną oddechową o zawartości 33 % tlenu i 67 % azotu. Warto również wspomnieć o rodzajach mieszanin ze względu na procentową zawartość tlenu. Upraszczając mieszanina oddechowa może być: - hipoksyczna - kiedy zawartość tlenu będzie niższa niż 21 %. Problemy wystąpią, kiedy w mieszaninie będzie mniej niż 16 % tlenu. - normoksyczna- kiedy zawartość tlenu będzie wynosiła 21 %. Problemy mogą wystąpić tylko przy oddychaniu pod zwiększonym ciśnieniem. - hiperoksyczna- kiedy zawartość tlenu będzie wyższa niż 21 %. Problemy wystąpią, kiedy w mieszaninie będzie więcej niż 21 % tlenu w zależności od czasu i głębokości nurkowania. Przy założeniu, że ciśnienie otoczenia na powierzchni wynosi 1 atm. to ciśnienie parcjalne-cząstkowe tlenu PPO2 ( PARCIAL PRESSURE OXYGEN ) w powietrzu będzie wynosiło 0.21 ata. Dla przypomnienia, (ata) to ciśnienie absolutne na danej głębokości. Jest to suma ciśnienia atmosferycznego panującego na powierzchni i hydrostatycznego słupa wody. Dla przykładu na głębokości 30 m ciśnienie absolutne będzie wynosiło 4 ata ( 1 atm. z powierzchni + 3 atm. z wysokości słupa wody). Zgodnie z tą definicją powietrze może być następującą mieszaniną oddechową: - hipoksyczną – jeżeli oddychamy nią na wysokości np. w górach gdzie jak wiadomo panuje mniejsze ciśnienie otoczenia. Problemy wystąpią poniżej ciśnienia 0.16 ata - normoksyczną – jeżeli oddychamy nią w warunkach normobarycznych np. na powierzchni przy ciśnieniu 1 atm. - hiperoksyczną – jeżeli oddychamy nią pod zwiększonym ciśnieniem np. w trakcie nurkowania. Należy pamiętać, że mieszanina nitroxowa będzie zawsze mieszaniną hiperoksyczną. GARŚĆ HISTORII Wbrew
powszechnym opinią NITROX nie jest niczym nowym. Już na początku ubiegłego wieku
był on znany i stosowany na rynku nurkowań komercyjnych i wojskowych. KORZYŚCI WYNIKAJĄCE Z UŻYCIA NITROXU Teraz
spróbujmy odpowiedzieć sobie na pytanie czy warto „ pakować” się w koszty
związane z kursem, jaki trzeba będzie ukończyć, zakupem odpowiedniego sprzętu
oraz kosztowniejszym uzyskiem mieszanek NITROX-owych niż powietrza.
TABELA NR.1
TABELA NR.2
ZAGROŻENIA ZWIĄZANE Z UŻYCIEM NITROXU Wszyscy
doskonale wiemy, że medal ma dwie strony, co w przypadku, NITROX-u doskonale się
sprawdza, ponieważ jeżeli występują jakieś korzyści to muszą być również straty.
Występują one w postaci zagrożeń, które musimy dobrze poznać, aby móc
bezpiecznie nurkować.
Każda litera w/w słowa oprócz pierwszych trzech oznacza inny objaw. I tak:
Oprócz w/w objawów nurkowie często mówią o odczuciu „metalicznego” smaku przy oddychaniu mieszaninami nitroxowymi. Jednak dzieje się tak tylko przy zbyt dużym ciśnieniu parcjalnym tlenu. Wszystkie powyższe objawy wcale nie muszą wystąpić w podanej kolejności, ale mogą wystąpić grupowo. Wystąpienie objawów toksyczności tlenowej zależy od dwóch czynników - przekroczenia głębokości oraz czasu nurkowania. Dla określenia ilości zakumulowanego tlenu w organizmie utworzono, tzw. zegar toksyczności tlenowej, czyli specjalną tabele, z której możemy odczytać ile jednostek CNS wyrażoną w % przyjmujemy w określonej jednostce czasu (1 min.) oczywiście w zależności od aktualnego ciśnienia parcjalnego tlenu PPO2. Patrz Tabela 3 Ciśnienie parcjalne gazu – PPg ( PARCIAL PRESSURE GAS ) w naszym przypadku tlenu, określa nam, jakie jest ciśnienie absolutne - ata tego gazu w zależności od głębokości np. 0.21O2 x 4 ata = 0.84 PPO2 Jak wynika z badań naukowych oraz szeroko pojętej praktyki nurkowej maksymalna wartość ciśnienia parcjalnego tlenu – PPO2 powinna wynosić nie więcej niż 1.6 ata. Pozwala to zabezpieczyć wszystkich nurków przed wystąpieniem objawów toksyczności tlenowej mózgowej oraz płucnej. Jednak właściwy dobór PPO2 powinien być uzależniony od warunków środowiskowych. Np. w trakcie nurkowań głębokich z długą dekompresją nitroxową lub podczas nurkowań w trudnych warunkach środowiskowych maksymalne PPO2 powinno wynosić nie więcej niż 1.4 ata. Jednak najwłaściwsze zalecane PPO2 dla nurkowań nitroxowych rekreacyjnych wynosi 1.5 ata. Wynika to z faktu, iż ilość zakumulowanych jednostek CNS przy PPO2 1.6 ata wynosi 2.22 % natomiast przy PPO2 1.5 ata tylko 0.83 %, a więc prawie trzykrotnie mniej. Patrz Tabela 3. Umożliwi to nam znaczne wydłużenie czasu nurkowania. Patrz Tabela 4 Maksymalna ilość CNS, jaką możemy przyjąć podczas nurkowania to 100 %, ale zaleca się nie więcej niż 80 %. Jednostki te redukują się po nurkowaniu, o 50% co 1.5 godz. Jak wynika z powyższych przykładów można nurkować głęboko, a krótko i przyjąć mniej jednostek CNS niż podczas nurkowania płytkiego i długiego. TABELA NR.3
TABELA NR.4
Drugie z zagrożeń to toksyczność płucna występująca jeszcze pod nazwą efektu Lorraine-Smith’a. Objawy toksyczności płucnej to: - ból zlokalizowany za mostkiem - suchy kaszel - zwiększony wysiłek oddechowy - brak możliwości zaczerpnięcia pełnego oddechu - uczucie duszności - obrzęk płuc Dla określenia wielkości uszkodzeń tkanki płucnej stworzono tzw. jednostki toksyczności tlenowej płucnej, OTU – OXYGEN TOLERANS UNIT lub równorzędną UPTD – UNIT PULMONARY TOXYCITY DOSE, które to określają nam w specjalnej tabeli ile w/w jednostek przyjmujemy w trakcie 1 min. nurkowania oczywiście również w zależności od aktualnego ciśnienia parcjalnego tlenu PPO2. Jednostki te zastępują nam procenty %. Patrz Tabela 5 TABELA NR.5
Przyjęta dawka toksyczności płucnej ma tendencje do
kumulowania się. Dlatego podczas kolejnych dni nurkowych nie powinno się
przekraczać ustalonych dawek dziennych. Określa to szczegółowo teoria oraz tabela
REPEX. Patrz Tabela 6
TABELA NR.6
Sam proces gojenia się tkanki płucnej jest rozłożony w czasie i uzależniony od ilości nagromadzonej dawki toksyczności płucnej. Dzięki jej obliczeniom można w sposób przybliżony ustalić stopień uszkodzenia tkanki. Stosowanym miernikiem jej aktualnego stanu jest pomiar spirometryczny pojemności życiowej płuc VC – Vital Capasity. Zilustruje to nam dokładnie tabela VC. Patrz Tabela 7 TABELA NR.7
Na szczęście podczas nurkowań NITROX-owych dawka toksyczności płucnej jest mało realna do przekroczenia. Można ją przekroczyć praktycznie tylko w trakcie leczenia hiperbarycznego. Dlatego przyjęta w trakcie nurkowania ilość jednostek OTU powinna być znana lekarzowi przed przystąpieniem do leczenia hiperbarycznego po wypadku nurkowym. Podsumowując korzyści oraz zagrożenia związane z oddychaniem mieszankami nitroxowymi, chciałbym uczulić państwa, aby zwracać większą uwagę na zagrożenia występujące ze strony tlenu niż azotu, na który to kładzie się większy nacisk podczas kursów podstawowych. Mam nadzieje, że powyższe przykłady w sposób wystarczający pokazały nam, co może złego zrobić tlen pod zwiększonym ciśnieniem, jeżeli będzie dawkowany w nieodpowiedni sposób. Na zakończenie warto wspomnieć o tzw. indywidualnej wrażliwości nurka. Dotyczy ona osób, które mają bardzo małą osobniczą odporność na zwiększoną zawartość tlenu w mieszaninie oddechowej i oddychanie nią pod zwiększonym ciśnieniem. Najlepszą metodą na wykrycie takich osób jest test tolerancji tlenowej, który przeprowadza się w specjalnej wysokociśnieniowej komorze gdzie przez cały czas monitoruje się stan pacjenta. Nurek najpierw zostaje sprężony do ciśnienia 2.8 ata odpowiadające 18 m głębokości oddychając przez cały czas powietrzem, a następnie oddycha przez 30 min. czystym tlenem. Jeżeli przez ten czas nie wystąpią żadne objawy ze strony centralnego układu nerwowego wynik testu uznaje się za pozytywny. Jednak chciałbym przestrzec przed traktowaniem tego testu jako naszą indywidualną - osobniczą odporność, ponieważ test ten jest przeprowadzany w komfortowych warunkach takich jak brak wysiłku fizycznego, odpowiednia temperatura, dostęp światła itd. Warunki te bardzo często odbiegają od tych, w jakich aktualnie nurkujemy. Test tolerancji tlenowej jest tak jak wspomniałem na początku bardzo miarodajny, jeżeli chcemy wyłonić osoby nadwrażliwe na tlen. W następnej części artykułu zajmiemy się odpowiednim doborem mieszanin nitroxowych w zależności od głębokości i czasu nurkowania oraz bezpieczeństwem i techniką ich używania. Grzegorz „ BANAN” DOMINIK |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||